Gergedan, zırhlı görünümü ve burnundaki boynuzuyla tarih öncesinden kalmış izlenimi verir. Bu izlenim yanlış değildir; grubun kökeni milyonlarca yıl geriye uzanır. Ama hayvanın kendisi hakkında bildiğimizi sandıklarımızın çoğu yanlıştır. Boynuzu kemik değildir, derisi zırh gibi görünse de aslında hassastır, gözleri çok zayıftır ve buna rağmen çevresini şaşırtıcı bir doğrulukla okur. Üstelik dışkı yığınları üzerinden yürüyen bir haberleşme ağı kurar.

Boynuz kemik değil, sıkışmış keratin

Gergedan boynuzu kafatasına bağlı bir kemik çıkıntısı değildir. Tamamen keratinden oluşur; yani tırnak ve saçla aynı temel maddeden. Sıkı biçimde paketlenmiş lif demetleri, deri üzerinde büyüyen sert bir kütle oluşturur.

Bu nedenle boynuz kırıldığında zamanla yeniden uzayabilir. Hayvan boynuzunu toprağı eşelemek, bitki koparmak, yavrusunu yönlendirmek ve rakibiyle itişmek için kullanır. Sürekli kullanım boynuzu aşındırır ve türe özgü bir biçim kazandırır; bazı bireylerde uç kısmı belirgin biçimde düzleşir.

Zırh gibi görünen hassas deri

Gergedan derisi çok kalındır ve katmanlar hâlinde kıvrılarak zırh izlenimi verir. Buna karşın güneş yanığına, böcek ısırığına ve kuruluğa karşı hassastır. Bu yüzden hayvan gün içinde sık sık çamura yatar.

Çamur banyosu üç işi birden görür: vücudu serinletir, kuruyunca güneş ve böceklere karşı bir tabaka oluşturur, kurumuş çamur döküldüğünde ise deriye yapışmış parazitleri birlikte götürür. Çamurun bulunmadığı kurak dönemlerde gergedanlarda deri sorunları belirgin biçimde artar.

Zayıf gözler, güçlü burun ve kulaklar

Gergedanın görme yeteneği oldukça sınırlıdır; birkaç on metre öteden hareketsiz duran bir insanı ayırt etmekte zorlanabilir. Bu eksiği koku ve işitme kapatır. Burun boşluğunun hacmi, beyninin hacminden büyüktür.

Kulaklar birbirinden bağımsız olarak döner ve sesin geldiği yönü hassas biçimde belirler. Rüzgârın yönü değiştiğinde davranışın anında değişmesi, kokunun ne kadar belirleyici olduğunu gösterir. Ani hücum davranışının bir kısmı da bu görme zayıflığından kaynaklanır: hayvan tam olarak neyle karşı karşıya olduğunu anlayamadığında güvenli tarafta kalmayı seçer.

Devlerin duyu tercihleri

Büyük gövdeli otçullar duyularını benzer biçimde bölüştürür: görme çoğu zaman ikinci plandadır, koku ve işitme öne çıkar. Filler bu konuda daha da ileri gider ve alçak frekanslı titreşimleri ayaklarıyla algılayabilir. Bu farklı çözümleri karşılaştırmak isteyenler ayaklarıyla duyan devler yazısındaki ayrıntılara bakabilir.

Gergedanda titreşim algısı bu düzeyde belgelenmiş değildir, ancak zeminden gelen ağır adım seslerine belirgin tepki verdiği gözlenir. Açık savanada uzağı görmenin sınırlı olduğu koşullarda, sesin ve kokunun taşıdığı bilgi hayat kurtarır.

Dışkı yığınlarıyla kurulan haber ağı

Gergedanlar belirli noktalarda ortak dışkı yığınları oluşturur. Bir birey bu yığına yaklaşır, kokusunu inceler, kendi katkısını bırakır ve arka ayaklarıyla üzerine basarak kokuyu tabanına bulaştırır. Böylece yürüdüğü yol boyunca iz bırakır.

Bu yığınlar bir tür ilan panosudur. Kokudan bireyin kimliği, cinsiyeti, yaşı ve üreme durumu okunabilir. Kim kısa süre önce buradan geçmiş, hangi erkek bölgede baskın, hangi dişi üreme dönemine girmiş; hepsi bu noktalarda paylaşılır. Görme zayıflığı, kokuya dayalı bu ayrıntılı sistemle telafi edilir.

Ağızları farklı, menüleri farklı

Afrika'daki iki tür, dudak yapısıyla ayrılır. Geniş ve düz dudaklı olan tür yerdeki kısa otları biçerek beslenir; başı çoğunlukla yere yakın taşınır. Sivri ve kavrayıcı üst dudağa sahip olan tür ise çalı ve ağaç dallarından yaprak koparır; başı daha yukarıda durur.

Bu ayrım, iki türün aynı bölgede rekabet etmeden yaşayabilmesini sağlar. Menü farkı, otlanma yüksekliğinin de farklı olması demektir. Bitki örtüsünün şekillenmesinde her iki türün de belirgin bir rolü vardır; yoğun otlanma bazı bölgelerde ağaçlaşmayı sınırlar.

Yalnız görünen ama tamamen yalnız olmayan hayvan

Gergedanlar genellikle tek başına dolaşan hayvanlar olarak bilinir. Bu, özellikle erkekler için doğrudur. Dişiler ise yavrularıyla uzun süre birlikte kalır ve bazı türlerde birkaç birey gevşek gruplar oluşturur.

Su birikintileri ve çamur alanları, bireylerin karşılaştığı ortak noktalardır. Bu buluşmalarda çatışma da olabilir, sakin bir arada durma da. Bölge sahipliği erkekler arasında kesin sınırlarla değil, kokuyla ve karşılaşmalarla düzenlenir.

Uzun gebelik, yavaş büyüyen popülasyon

Gergedanlarda gebelik süresi bir buçuk yıla yaklaşır ve genellikle tek yavru doğar. Yavru, annesinin yanında yıllarca kalır. Yeni bir yavru dünyaya gelmeden önce aradan uzun süre geçer.

Bu üreme temposu, popülasyonun kayıpları telafi etmesini son derece zorlaştırır. Kaçak avcılık nedeniyle kaybedilen bir yetişkinin yerine yenisinin gelmesi yıllar alır. Türün kırılganlığı, gövde büyüklüğünden değil, bu yavaş takvimden kaynaklanır.

Sırtındaki kuşlarla ortak yaşam

Gergedanların sırtında sıkça görülen küçük kuşlar, deriye yerleşen parazitleri toplar. Bu ilişki uzun süre karşılıklı fayda örneği olarak anlatıldı. Sonraki gözlemler tabloyu biraz karmaşıklaştırdı: bu kuşların bazen açık yaraları da kurcaladığı görüldü.

Yine de kuşların en belirgin katkısı erken uyarıdır. Tehlike yaklaştığında havalanıp ses çıkarmaları, görme yeteneği zayıf olan gergedan için değerli bir sinyaldir. İlişki tam anlamıyla kusursuz olmasa da, iki taraf için de işe yarayan bir denge kurulmuştur.

Zırhlı görünüşün ardındaki incelik

Gergedan, kaba görünüşünün altında ayrıntılı bir duyusal dünya taşır. Koku üzerinden kurulmuş bir iletişim ağı, çamurla sağlanan bir cilt bakımı, keratinden yapılmış çok işlevli bir alet ve yavaş ama titiz bir üreme düzeni. Bir sonraki kez bir gergedan fotoğrafına baktığınızda, tarih öncesinden kalma bir tank değil, çevresini kokularla okuyan hassas bir hayvan göreceksiniz.